Królewska. Ogród otwarty w 1727 roku dla każdego, kto był porządnie ubrany

26 marca 1908 roku o 9.35 z placu Krasińskich ruszył pierwszy w Warszawie tramwaj elektryczny. Jechał Miodową, Krakowskim Przedmieściem, Królewską i Marszałkowską do placu Unii Lubelskiej. Na Królewskiej mijał Ogród Saski, od 181 lat otwarty dla mieszkańców. Pierwszy park publiczny w Polsce.

Dla porządnie ubranych

Ogród założono w latach 1724 do 1748 dla Augusta II Mocnego jako francuski ogród pałacu Saskiego, według projektu Matthäusa Daniela Pöppelmanna i Zachariasa Longuelune’a. 27 maja 1727 roku król udostępnił jego środkową część mieszkańcom Warszawy. Zarząd Zieleni podaje, że był to pierwszy taki przypadek w historii Polski. Wejść mógł każdy, kto był porządnie ubrany. Dla dworu zostawiono dwa ogródki przy pałacu.

W 1748 roku August III postawił tu Opernhaus, pierwszy w Polsce wolno stojący budynek teatralny. Orkiestra janczarska dawała koncerty promenadowe. W 1797 roku ogród odkupił od dworu drezdeńskiego rząd pruski i przekazał miastu. W latach 1816 do 1827 James Savage przekomponował go na park angielski. W XIX wieku przy każdej bramie stał policjant: nie wpuszczano osób niechlujnie ubranych, nietrzeźwych, Żydów w tradycyjnych strojach ani dzieci do lat 14 bez opieki.

Woda z Wisły

16 czerwca 1855 roku ruszył pierwszy warszawski wodociąg Henryka Marconiego: woda z Wisły szła ze stacji pomp przy Karowej do wodozbioru w Ogrodzie Saskim. Zbiornik schowano w budynku wzorowanym na świątyni Westy w Tivoli, na sztucznym pagórku; pełnił rolę wieży ciśnień. Zasilał 16 zdrojów i 4 fontanny w mieście, z których najefektowniejsza, też Marconiego, stoi do tej pory na końcu głównej alei. Sieć działała do 1886 roku, a wodozbiór od 1957 roku służy Teatrowi Wielkiemu jako zaplecze techniczne. Obok fontanny stoi marmurowy zegar słoneczny z 1863 roku, dokładny do pięciu minut. W alejach stoi 21 barokowych rzeźb muz i cnót z XVIII wieku, jedyna oryginalna pozostałość zabudowy Osi Saskiej.

W ogrodzie wydarzyło się więcej: w 1847 roku Marconi zbudował Instytut Wód Mineralnych, w czerwcu 1862 roku rosyjski oficer Andrij Potebnia nieskutecznie strzelał tu do namiestnika Lüdersa, w 1899 roku otwarto jeden z pierwszych w mieście placów zabaw, a między 31 marca a 2 kwietnia 1902 roku w Teatrze Letnim Kazimierz Prószyński pokazywał pierwsze polskie filmy dokumentalne. W 1935 roku przez zachodnią część parku przebito Marszałkowską.

Trzy arkady

Od strony placu ogród zamykał pałac Saski. Po 1918 roku mieścił Sztab Generalny, a w latach 1930 do 1937 Biuro Szyfrów: w grudniu 1932 roku Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski złamali w nim po raz pierwszy kod Enigmy. 2 listopada 1925 roku w środkowych arkadach kolumnady pałacu odsłonięto Grób Nieznanego Żołnierza według projektu Stanisława Ostrowskiego; złożono w nim szczątki żołnierza z cmentarza Obrońców Lwowa.

W dniach 27 do 29 grudnia 1944 roku niemiecki oddział saperów wysadził pałac. Ocalały trzy arkady z grobem. W 1946 roku Zygmunt Stępiński zrekonstruował je jako samodzielną „rzeźbę architektoniczną”. Przy grobie płonie wieczny znicz i stoi warta Pułku Reprezentacyjnego. W 2021 roku zdecydowano o odbudowie pałacu; projekt wybrany w konkursie w październiku 2023 roku zakłada odtworzenie kolumnady wokół grobu z zaznaczeniem, które arkady są oryginalne. Spółka Pałac Saski podała w 2023 roku, że z inwestycją koliduje około 150 drzew we wschodniej części ogrodu: 60 do wycięcia, 90 do przesadzenia.

Dziesięć minut między tramwajami

Przystanek stoi przy Królewskiej, wzdłuż południowej granicy ogrodu. Główna aleja prowadzi od placu Piłsudskiego do fontanny; po drodze rzeźby, zegar słoneczny i pagórek z wodozbiorem. Do Grobu Nieznanego Żołnierza jest trzy minuty; zmiana warty z udziałem władz odbywa się w święta państwowe. W parku rośnie około 1200 drzew, głównie lipy, kasztanowce i klony, sześć z nich to pomniki przyrody.

Dojeżdżają tu tramwaje 4, 15, 16 i 18 oraz autobusy 106, 107 i 171.