Okopowa. Za murem leży miasto umarłych starsze od samej ulicy

16 kwietnia 1917 roku kondukt wszedł bramą od Okopowej. Dwa dni wcześniej zmarł Ludwik Zamenhof, warszawski okulista, który trzydzieści lat wcześniej wydał pod pseudonimem Doktoro Esperanto podręcznik języka międzynarodowego. Nad grobem w kwaterze 10 przemawiał rabin Wielkiej Synagogi Samuel Poznański: „Przyjdzie chwila, że cała polska ziemia zrozumie, jaką promienną sławę dał ten wielki syn swojej ojczyźnie”. Grób leży kilkadziesiąt metrów od przystanku.

Ulica, która była wałem

Okopowa jest młodsza od cmentarza. W 1770 roku Warszawę otoczono wałem i fosą, Okopami Lubomirskiego, które przez sto lat wyznaczały granicę miasta. Droga wewnętrzna wzdłuż wału istniała od 1784 roku. Dopiero w 1875 roku wał zniwelowano i na jego miejscu wytyczono szeroką ulicę o nazwie Przedokopowa; obecna nazwa utrwaliła się później. Nazwę „Okopowa” nosiła wcześniej w Warszawie inna ulica, dzisiejsza Klonowa.

Cmentarz założono po drugiej stronie okopów, poza miastem. W 1806 roku zarząd gminy żydowskiej poprosił rząd o zgodę na urządzenie cmentarza za rogatkami Wolskimi, dostał ją w tym samym roku i pod koniec 1806 odbyły się pierwsze pochówki. Pierwszym oficjalnie pochowanym był Nachum, syn Nachuma z Siemiatycz, zmarły 6 grudnia 1806 roku. Najstarszy zachowany nagrobek należy do Sary, córki Eliezera, zmarłej 8 września 1807. W 1873 roku zbudowano mostek nad okopami, żeby kondukty mogły wchodzić prosto z Gęsiej. W granice Warszawy cmentarz trafił w 1887 roku.

Trzydzieści trzy hektary

Cmentarz zajmuje około 33,5 hektara. Stoi na nim około 200 tysięcy nagrobków, a pochowano tu około 250 tysięcy osób. Zachowało się około 90 tysięcy macew, z których ponad 80 tysięcy zidentyfikowano. Teren dzieli się na kwatery: ortodoksyjną, postępową, dziecięcą, wojskową i gettową. Po pierwszej wojnie, gdy zabrakło miejsca, zaczęto usypywać nasypy: na grobach starszych niż 50 lat kładziono co najmniej metr ziemi i chowano na nowo. Zrobiono tak czternaście razy, ostatni raz w 1936 roku.

W 1877 roku stanął tu późnoklasycystyczny budynek z synagogą i dwoma domami przedpogrzebowymi, osobnym dla mężczyzn i dla kobiet, według projektu Adolfa Schimmelpfenniga. W listopadzie 1940 roku cmentarz znalazł się w granicach getta, a jego teren służył do szmuglu żywności. Latem 1942 roku chowano tu masowo zamordowanych i zmarłych w getcie. 15 maja 1943 roku, po likwidacji getta, Niemcy wysadzili wszystkie budynki. Ocalała studzienka. W 1944 roku przez cmentarz przebiegała linia walk batalionów „Zośka” i „Parasol”. Po wojnie władze planowały przebić przez środek nekropolii ulicę i usunąć ponad 5400 nagrobków; plan porzucono.

Nadzieja z Aberdeen

W 1922 roku ogłoszono konkurs na nagrobek Zamenhofa, zaproszono tylko rzeźbiarzy z Polski, żeby znali przepisy o nagrobkach hebrajskich i mogli obejrzeć miejsce. Wpłynęło 18 projektów. Wygrała praca „Nadzieja” Mieczysława Lubelskiego z Poznania, drugą nagrodę dostał Tadeusz Breyer. Pomnik ze względów kosztowych wykonano w szkockim Aberdeen, przewieziono statkiem do Gdyni i pociągiem do Warszawy. Odsłonięto go 18 kwietnia 1926 roku. Esperantyści z całego świata nadal tu przyjeżdżają; zdjęcie z 1957 roku pokazuje jedną z takich wizyt.

Cmentarz jest czynny: odbywają się tu średnio dwa pogrzeby w miesiącu. Od 1973 roku figuruje w rejestrze zabytków, od 2014 jest pomnikiem historii, od 2001 należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. W dzień Wszystkich Świętych i w Zaduszki od kilkudziesięciu lat kwestują tu ludzie kultury; w 2011 roku kwesta odbyła się po raz trzydziesty. Od 2010 roku co miesiąc od kwietnia do listopada porządkuje go Ochotniczy Hufiec Porządkowania Cmentarza Żydowskiego.

Dziesięć minut między tramwajami

Brama główna cmentarza stoi przy Okopowej 49/51, dwie minuty od przystanku. Za nią dziedziniec ze studzienką z 1882 roku i XIX-wieczną żelazną latarnią, ocalałą z wojny i zrekonstruowaną. Grób Zamenhofa w kwaterze 10 jest blisko wejścia. Przez mur sąsiaduje stąd cmentarz Powązkowski, a kilka minut dalej Okopową, w stronę Leszna, stoi pomnik Ofiar Rzezi Woli. Tramwaje jeżdżą tą ulicą nieprzypadkowo: pierwsze warszawskie zajezdnie konne i elektryczne stały po sąsiedzku, na Muranowie przy Sierakowskiej, uruchomione w 1881 i 1907 roku.

Dojeżdżają tu tramwaje 1, 9, 13, 17, 19, 20, 22, 23, 24, 26 i 27 oraz autobusy 106, 171 i 190.