Plac Konstytucji. Trzy kandelabry zamiast pomnika Stalina

22 lipca 1952 roku Sejm uchwalił konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Tego samego dnia otwarto plac, który trzy dni wcześniej dostał od niej nazwę, i całą Marszałkowską Dzielnicę Mieszkaniową. Maria Dąbrowska zapisała w dzienniku, że po spacerze po MDM warszawianki „piały z zachwytu”. Budowa trwała dwa lata.

Lud wejdzie do Śródmieścia

Po otwarciu Trasy W-Z w 1949 roku władze chciały mieć w Warszawie sztandarową ulicę na wzór moskiewskiej Gorkiego i berlińskiej Stalinallee. Marszałkowską poszerzono, wyburzając zabudowę po zachodniej stronie od Królewskiej do Koszykowej. Dalej na południe, między placem Konstytucji a placem Unii Lubelskiej, zostawiono przedwojenną szerokość ze względu na plac Zbawiciela i ocalałe kamienice. W zamian wytyczono nową ulicę Waryńskiego. Nazwa „dzielnica mieszkaniowa” miała uspokoić warszawiaków, którym nie podobały się kolejne gmachy dla ministerstw. Hasło brzmiało: „lud wejdzie do Śródmieścia”.

Projekt powierzono zespołowi, który zbudował Trasę W-Z: Józefowi Sigalinowi, Stanisławowi Jankowskiemu, Janowi Knothe i Zygmuntowi Stępińskiemu. Jankowski był cichociemnym i oficerem AK, po wojnie studiował architekturę w Anglii. Bolesław Bierut regularnie oglądał plany i wskazywał, co powiększyć, a co pomniejszyć. Budowa ruszyła 1 sierpnia 1950 roku. Pierwsi lokatorzy wprowadzili się do budynku 6B już 21 lipca 1951 roku, po dziewięciu miesiącach budowy. Osiedle miało pomieścić 45 tysięcy osób.

Ulice schowane pod bramami

W miejscu placu zbiegało się wiele ulic pod różnymi kątami. Zamiast węzła architekci je poukrywali: Śniadeckich i wschodni odcinek Koszykowej wpuszczono na plac pod prześwitami w budynkach, zachodnią Koszykową połączono ze wschodnią Piękną, a zachodnia Piękna utknęła ślepo w podwórku. Patrząc na północ, plac jest symetryczny. Patrząc na południe, symetrię psuł wlot Waryńskiego. Dlatego postawiono trzy kandelabry, które miały uporządkować widok.

Kandelabry nie były pierwszym pomysłem. Na środku planowano najpierw pomnik Stalina, potem trzy rzeźby: „Śląsk”, „Pomorze” i „Stolica”. Skończyło się na trzech ogromnych latarniach. Zamiast planowanej fontanny na środku placu urządzono parking. Plac miał być miejscem, gdzie kończą się pochody pierwszomajowe idące Marszałkowską.

Robotnicy z piaskowca

Socrealizm wymagał monumentalnej skali i bogatej dekoracji. Budynki wokół placu mają sześć i siedem pięter, szerokie podcienia i lokale usługowe o nadmiernej wysokości. Elewacje obłożono piaskowcem i polerowanym granitem, a na nich umieszczono dziesiątki rzeźb i płaskorzeźb z przodownikami pracy. Jedna z płaskorzeźb Adama Smolany przedstawia naradę architektów. Na rogu Marszałkowskiej i Waryńskiego stanął hotel MDM, pierwszy hotel zbudowany po wojnie w odbudowywanej Warszawie. W parterach otwarto biuro LOT, sklepy sportowe, Cepelię i kawiarnię „Niespodzianka” pod numerem 6, w której w 1989 roku mieścił się Warszawski Komitet Obywatelski „Solidarność”. Na rogu Koszykowej wisi neon „Siatkarka” z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.

Śmierć Stalina w 1953 roku zakończyła socrealizm, więc dzielnicę ograniczono do okolic placu. Konserwator zabytków wpisywał MDM do rejestru trzy razy: w 2015, 2016 i ostatecznie w marcu 2017 roku, obejmując ochroną 66 budynków. Dwie pierwsze decyzje uchyliło ministerstwo po odwołaniach wspólnot mieszkaniowych.

Dziesięć minut między tramwajami

Tramwaje jadą Marszałkowską przez środek placu. Z przystanku widać wszystkie trzy kandelabry i płaskorzeźby na elewacjach; najlepiej oglądać je z podcieni po zachodniej stronie. Tablica na budynku nr 6 przypomina kawiarnię „Niespodzianka”. Południowo-zachodni narożnik to Zaułek Braci Pakulskich, nazwany od kupieckiej rodziny, której sklep stał w kamienicy na rogu Marszałkowskiej i Śniadeckich, dokładnie tam, gdzie teraz jest środek placu. Pięć minut na południe Marszałkowską jest plac Zbawiciela, też włączony do MDM, przebudowany tylko we fragmentach.

Dojeżdżają tu tramwaje 4, 15, 16 i 18 oraz autobusy 118, 151, 159, 411, 502, 514, 520 i 525. W północnej części placu zaplanowano stację metra M1 Plac Konstytucji, dotąd niezbudowaną.