Plac Narutowicza. Kościół na pustym polu, akademik dla tysiąca studentów i pętla z 1930 roku

Na zdjęciu Henryka Poddębskiego z lat dwudziestych nad pustym placem góruje nieskończony kościół bez hełmu na wieży. Wokół pojedyncze domy i pola. Kościół zaczęto budować w 1911 roku na słabo zabudowanym gruncie dawnej wsi Czyste; mieszkańcy wymusili tę lokalizację przy Grójeckiej, bo pierwotnie planowano ją bliżej Śródmieścia. Plac powstał dopiero dwanaście lat później i to kościół wyznaczył jego środek.

Kościół na polu

W 1908 roku rozpisano konkurs na projekt, wpłynęły 33 prace. Rok później do realizacji wybrano projekt Oskara Sosnowskiego: neoromańska bazylika z cegły, trzy nawy. 24 września 1911 roku wmurowano kamień węgielny. Wezwanie, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, nawiązuje do jubileuszu dogmatu obchodzonego w Warszawie w latach 1904 i 1905, ale od patrona parafii, erygowanej w 1918 roku, wszyscy mówią: kościół św. Jakuba. Budowę wstrzymano w 1914 roku po wymurowaniu korpusu, wieży i kaplicy. Wznowiono w 1927, a etap zakończono w 1938 roku, bez hełmu wieży, na który zabrakło pieniędzy. W 1944 roku kościół stracił dachy i prawie całe wyposażenie, w tym witraże podarowane przez kresowian.

Plac, który dostał nazwę przed powstaniem

Nazwę nadano w styczniu 1923 roku, na pamiątkę Gabriela Narutowicza, pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej, zamordowanego w grudniu 1922. Sam plac wytyczono w tym samym roku; planowano go najpierw jako targowisko. Zaprojektowano go jako półkole, które prostym bokiem przylega do Grójeckiej, osi całej dzielnicy. Zbiegają się tu Barska, Filtrowa, Grójecka, Słupecka, Supińskiego i Uniwersytecka. W 1922 roku rozplanowano sieć ulic między nowym placem a dzisiejszą aleją Niepodległości i tak powstał układ tej części Ochoty, która częściowo należała do Warszawy już od 1882 roku.

W latach dwudziestych przy placu stanęła Kolonia Akademicka im. Bolesława Chrobrego, a w niej, w latach 1925 do 1930, Dom Akademicki Bratniej Pomocy, największy budynek placu. Wokół rosły domy spółdzielcze: przed 1939 rokiem w rejonie placu i Filtrowej działało 35 procent wszystkich warszawskich spółdzielni mieszkaniowych. Większość tych domów przetrwała wojnę. W 1930 roku na placu zbudowano pętlę tramwajową.

Rozkaz „Montera”

9 września 1939 roku pojedyncze niemieckie czołgi dotarły do placu i zostały odparte. 31 lipca 1944 roku w kwaterze sztabu w domu dochodowym Pocztowej Kasy Oszczędności przy placu Antoni Chruściel „Monter” podpisał rozkaz rozpoczęcia powstania następnego dnia. 1 sierpnia powstańcy próbowali zdobyć Dom Akademicki; atak się załamał, a Niemcy podpalili większość budynków przy placu. Spłonął miedziany dach kościoła i jego wnętrze.

W kwietniu 1945 roku Państwowy Urząd Samochodowy uruchomił pierwszą po wojnie stałą linię pasażerską: ciężarówki jeździły od Targowej do placu Narutowicza cztery razy dziennie w każdą stronę. 3 października 1957 roku na placu protestowali studenci przeciw zamknięciu tygodnika „Po prostu”; w starciach z milicją rannych zostało 50 osób. W latach sześćdziesiątych, przy modernizacji Grójeckiej, zbudowano jezdnię po wschodniej stronie placu i nowy układ torów z pętlą.

Pętla, nie zajezdnia

Tramwaje na placu zawracają, ale nie nocują. Pętla ma pięć torów postojowych, a do sierpnia 2022 roku stał przy niej budynek ekspedycji tramwajowej, rozebrany pod przeniesienie pomnika Narutowicza, odsłoniętego w grudniu 2002 roku. Ochocka zajezdnia była gdzie indziej: kalendarium Tramwajów Warszawskich notuje otwarcie zajezdni przy Opaczewskiej 15 maja 1930 roku i zamknięcie zajezdni „Rakowiec” pod tym adresem 18 maja 1948. W 2017 roku układ urbanistyczny placu wpisano do rejestru zabytków, po tym jak pierwszą decyzję z 2016 roku uchylono. Planowana przed 2018 rokiem przebudowa zakładała likwidację pętli; pętla została.

Dziesięć minut między tramwajami

Z pętli do kościoła św. Jakuba jest minuta; z zewnątrz widać ceglaną wieżę, która nigdy nie dostała hełmu. Naprzeciwko stoi Dom Akademicki, dalej przy Filtrowej zaczyna się dzielnica spółdzielczych domów z międzywojnia. Na placu rośnie dąb „Gabriel” i stoi pomnik Narutowicza. Kto ma więcej czasu, może przejść Grójecką na południe, do targowiska Zieleniak otwartego w 1917 roku.

Dojeżdżają tu tramwaje 1, 7, 9, 14, 15 i 25 oraz autobusy 157, 191 i 517.