Plac Wilsona. Od pijarskiego Joli Bord do stacji metra nagrodzonej w Kopenhadze

3 maja 1943 roku o szóstej wieczorem z ulicznego głośnika na placu Wilsona, jednej z niemieckich „szczekaczek”, popłynęła audycja Kierownictwa Walki Cywilnej. Skończyła się hymnem. Słuchało jej kilkaset osób, w tym grupa niemieckich żołnierzy. Wiadomość o tym obiegła miasto w kilka godzin. Plac nazywał się wtedy oficjalnie Danziger Platz, ale nikt tak nie mówił.

Joli Bord

Nazwa dzielnicy wzięła się z francuskiego. Joli Bord, piękny brzeg, tak w XVIII wieku nazywano posiadłość konwiktu księży pijarów nad Wisłą, zakonu, który prowadził wtedy w Warszawie szkoły. Przez długi czas Żoliborz oznaczał tylko grunt pijarów. Z czasem nazwa objęła całą okolicę i wyparła starszą: Fawory.

Współczesny Żoliborz powstał w latach dwudziestych na powojskowych terenach wokół Cytadeli, które po 1918 roku przeszły na własność państwa. Układ dzielnicy, trapez między Wisłą a ulicami Potocką, Zajączka i Stołeczną (obecnie Popiełuszki), zaprojektował Antoni Jawornicki. Główną osią została Mickiewicza z dwoma placami: owalnym placem Inwalidów i placem Wilsona, w którym przecina ją Krasińskiego.

Plac, który zmieniał nazwę cztery razy

Plac wytyczono około 1923 roku i najpierw nazwano placem Stefana Żeromskiego. 3 lutego 1924 roku zmarł Woodrow Wilson, prezydent Stanów Zjednoczonych, autor czternastu punktów z postulatem niepodległej Polski. Trzy tygodnie później Rada Miasta jednomyślnie postanowiła uczcić go nazwą ulicy, placu albo instytucji. Wybór padł na ten plac; uchwałę podjęto 27 września 1926 roku. W maju 1940 roku Niemcy przemianowali go na Danziger Platz. 5 kwietnia 1951 roku Rada Narodowa nadała mu nazwę placu Komuny Paryskiej, w 80. rocznicę Komuny. Historyczna nazwa wróciła 28 lutego 1990 roku.

Rada Języka Polskiego przypomina, że od międzywojnia nazwę wymawia się po polsku, przez miękkie „w”, tak jak aleję Waszyngtona. W tej wersji czyta ją w metrze Ksawery Jasieński.

Spółdzielnia i kino

W północno-wschodnim narożniku placu, między Mickiewicza, Tucholską i Krasińskiego, w latach 1926 do 1928 stanęły cztery budynki I kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej według projektu Brunona Zborowskiego. WSM była przed wojną największą spółdzielnią mieszkaniową w stolicy, a kolejne kolonie między placem a Słowackiego projektowali między innymi Barbara i Stanisław Brukalscy. Przed 1939 rokiem na Żoliborzu działało 21 procent wszystkich warszawskich spółdzielni mieszkaniowych. Pod numerem 4 w latach 1928 do 1932 powstał Dom Spółdzielni „Fenix” Romana Felińskiego. Po południowo-wschodniej stronie w latach 1925 do 1932 założono park Żeromskiego.

Powstanie warszawskie zaczęło się na Żoliborzu przed godziną „W”: pierwsze strzały padły około 13.50 przy Krasińskiego. I kolonia WSM została całkowicie zniszczona. W 1961 roku w budynku postawionym na jej miejscu otwarto kino „Wisła”. Około 1955 roku plac przebudowano: przesunięto tory tramwajowe i jezdnie, urządzono zieleńce.

Stacja z kopułą

Stację metra Plac Wilsona otwarto 8 kwietnia 2005 roku jako szesnastą na pierwszej linii. Zaprojektował ją Andrzej Chołdzyński. Peron ma 120 metrów długości i 11 szerokości, ściany przy torach wyłożono stalą kortenowską, której warstwa rdzy chroni przed dalszym utlenianiem. Nad południową częścią peronu wisi eliptyczna kopuła, jedyna taka w warszawskim metrze. Działa jak lampion: zależnie od pory dnia świeci na czerwono, fioletowo, niebiesko albo zielono, a przy okazji tłumi hałas pociągów. Przez pewien czas stacja była końcowa: po otwarciu Marymontu kursował stąd wahadłowy pociąg, który zatrzymywał się na tym samym torze co składy do Kabat.

Stacja zbierała nagrody. W listopadzie 2006 roku w Monterrey dostała wyróżnienie w Cemex Building Award, światowym konkursie realizacji z betonu, jako jedyna polska budowla w kategorii obiektów publicznych. W 2008 roku na konferencji MetroRail w Kopenhadze uznano ją za najlepszą nową stację metra.

Dziesięć minut między tramwajami

Z przystanku do parku Żeromskiego jest minuta; w parku stoi Fort Sokolnickiego, dawne dzieło Cytadeli, w którym działa centrum kultury. Kino Wisła stoi w miejscu zburzonej I kolonii WSM. Kto zejdzie na stację, zobaczy kopułę od spodu i kamienną mozaikę w posadzce przy schodach.

Dojeżdżają tu metro M1, tramwaje 6, 15 i 16 oraz autobusy 114, 116, 122, 157, 181, 185, 303 i 518.