Wiatraczna. Tu stała stacja kolejki, a potem duma Grochowa z betonu

Na zdjęciu z lat trzydziestych przed parterowym budynkiem stoi peron, a przy nim wąski tor. To stacja Grochów II kolejki jabłonowskiej. Pociągi o rozstawie 800 milimetrów jechały stąd Grochowską do Wawra, Falenicy, Otwocka i Karczewa. Obok stały parowozownia, warsztaty, wieża ciśnień i magazyny. Na tym miejscu jest teraz rondo Wiatraczna z pętlą tramwajową pośrodku.

Kolejka do Karczewa

Kolej jabłonowska zaczynała się przy stacji Most, obok mostu Kierbedzia. Budowę rozpoczęto w kwietniu 1899 roku, a 10 grudnia 1900 roku otwarto odcinek do Jabłonny. Druga nitka, przez Grochów do Wawra, ruszyła 4 stycznia 1901 roku; do Karczewa dociągnięto ją w 1914 roku. Linia mierzyła 28,6 kilometra, a budynki stacyjne projektował Konstanty Jakimowicz, ten sam, który później postawił kościół na Kamionku. W 1932 roku kolejkę włączono do Warszawskich Kolei Dojazdowych, w 1949 do PKP.

Zaplecze techniczne kolejki stało na Grochowie, w miejscu dzisiejszego ronda. Drewniane budynki spłonęły podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku i warsztaty przeniesiono do Karczewa. Niemcy w latach 1942 i 1943 postawili tu murowany dworzec. W lipcu 1952 roku zamknięto ruch z Mostu do Otwocka. Dworzec rozebrano w 1957 roku przy poszerzaniu Grochowskiej, a szyny wyrwano z ulicy w 1959. Ostatni odcinek kolejki, z Otwocka do Karczewa, zlikwidowano w 1963 roku.

Skrzyżowanie, które zostało rondem

Do lat sześćdziesiątych nie było tu ronda, tylko zbieg Grochowskiej i alei Waszyngtona bez nazwy. Po 1960 roku zbudowano duże skrzyżowanie z wyspą pośrodku i od ulicy Wiatracznej zaczęto je nazywać rondem Wiatraczna. Mieszkańcy mówią krócej: Wiatrak. Plac ma kształt litery D, jak plac Narutowicza na Ochocie: wyspa z pętlą tramwajową i czterema przystankami przylega prostym bokiem do Grochowskiej.

Autorzy opracowania z 2019 roku o rondzie jako centrum lokalnym piszą, że w XIX wieku było to tylko skrzyżowanie dwóch ulic, Wiatracznej i Grochowskiej, z gęstą siatką małych uliczek na południu. Nazwa ulicy odsyła do wiatraków, ale dokumentu z datą i powodem jej nadania nie udało się odnaleźć.

Uniwersam: pierwszy taki w stolicy

W 1973 roku Prezydium Stołecznej Rady Narodowej zatwierdziło projekt dzielnicowego centrum handlowo-usługowego przy rondzie. Uniwersam Grochów przy Grochowskiej 207 otwarto w lipcu 1977 roku. Był pierwszym w Warszawie dzielnicowym centrum handlowym. Zaprojektowali go Józef Zaborowski i Mieczysław Sabat w stylu brutalistycznym, budował Kombinat Budownictwa Miejskiego „Wschód”. Prawie 13 tysięcy metrów kwadratowych na trzech kondygnacjach: megasam spożywczy, bar szybkiej obsługi, oddziały NBP i PKO, pralnia, Polifoto, Toto-Lotek, kwiaciarnia, na piętrze megasam przemysłowy, kawiarnia z dyskoteką, restauracja, zegarmistrz, dział odszkodowań PZU i fryzjer z biosauną. Przed budynkiem stanęła rzeźba Kazimierza Zielińskiego „Poranek”, przez mieszkańców nazywana Panienką. W konkursie „Mister Warszawy” 1977 budynek dostał wyróżnienie.

Zbudowano go z materiałów niskiej jakości i poza fontanną nigdy nie doczekał się remontu. Sam spożywczy działał do 31 grudnia 2015 roku do godziny 16, reszta punktów zamknęła się na początku 2016 roku. W 2016 roku Uniwersam zburzono. W jego miejscu stanęła dwupiętrowa galeria Rondo Wiatraczna i dwie siedemnastopiętrowe wieże z 470 mieszkaniami. 28 lutego 2018 roku sklep Społem wrócił do nowego budynku. Na fasadzie zawisł jasnoniebieski neon „Universam Grochów” ze starego gmachu, a w środku ustawiono rzeźbę Zielińskiego. Tomasz Knittel nakręcił o Uniwersamie film dokumentalny (2018).

Dziesięć minut między tramwajami

Pętla tramwajowa stoi na wyspie ronda, więc z przystanku wszędzie jest blisko. Przy Grochowskiej działa od 1958 roku cukiernia „Rurki z Wiatraka”, a obok stoi dawna piekarnia Teodora Reicherta. Neon ze starego Uniwersamu wisi na galerii po wschodniej stronie ronda. Kto ma więcej czasu, może przejść Grochowską na zachód, w stronę Kamionka, śladem toru kolejki, po którym nie został żaden ślad.

Dojeżdżają tu tramwaje 3, 6, 9, 22, 24 i 26 oraz autobusy, między innymi 123, 125, 141, 143, 148, 173, 188, 521 i 523.