Ząbkowska. Bruk, kapliczki, fabryka wódki i kawałek toru, którego nikt nie wyrwał

W bruku Ząbkowskiej, kilkadziesiąt metrów od Targowej, leży kawałek tramwajowego toru. Nie prowadzi nigdzie. Kiedy w 2000 roku zrywano z ulicy szyny, ten odcinek zostawiono razem z oryginalną kostką. To pamiątka po linii, która jeździła tędy od 1919 roku, i jedyny tramwaj, jaki na Ząbkowskiej jeszcze stoi.

Droga do Ząbek i granica dwóch miast

Ząbkowska była najpierw drogą do wsi Wola Ząbkowska, od XVIII wieku zwanej Ząbkami. Stąd nazwa. Między XVI a XVIII wiekiem ulica dzieliła dwa osobne miasta: Pragę i Skaryszew. Praga dostała prawa miejskie w 1648 roku i przez ponad sto lat była miastem po drugiej stronie rzeki, z własnym rynkiem przy dzisiejszym skrzyżowaniu Ratuszowej i Jagiellońskiej. Ratusz Skaryszewa stał na rogu Ząbkowskiej i Targowej. W 1770 roku przy dzisiejszej Markowskiej ulicę przecięto okopem Lubomirskiego i postawiono rogatki Ząbkowskie. Zniknęły, gdy w 1889 roku Szmulowiznę włączono do Warszawy.

W 1882 roku na posesji między Targową, Ząbkowską i Brzeską otwarto bazar Różyckiego. Przed wojną około połowy mieszkańców ulicy stanowili Żydzi; w domach pod numerami 7, 11, 12 i 19 działały domy modlitwy, a na futrynach drzwi pod numerem 12 zostały wgłębienia po mezuzach. Ulicę nazywano „praskimi Nalewkami”.

Koneser: ćwierć miliona butelek na dobę

W miejscu folwarku Szmula Zbytkowera pod koniec XIX wieku stanęła fabryka spirytusu. Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”, początkowo Fabryka Oczyszczania Spirytusu, powstała w 1897 roku z inicjatywy Warszawskiego Towarzystwa Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu. Na terenie między Ząbkowską, Nieporęcką, Białostocką i Markowską oprócz hal produkcyjnych były magazyny, warsztaty, mieszkania i szkoła. Na frontowej elewacji budynku rektyfikacji zachował się napis „Rektyfikacja Spirytusu” z datami 1897 i 1970.

Najlepsze lata zakładu, zwanego Monopolem, to międzywojnie: ponad 400 pracowników i możliwości produkcyjne sięgające ćwierć miliona butelek na dobę. W latach dwudziestych wytwarzano tu Wyborową, Luksusową, Żubrówkę, Żytniówkę i Siwuchę. Wojna produkcję zatrzymała, wznowiono ją pod koniec lat czterdziestych i trwała do pierwszej dekady XXI wieku. Drugim wielkim zakładem na ulicy była emaliernia „Labor” pod numerem 50, w 1914 roku zatrudniająca około tysiąca osób.

Po likwidacji fabryki teren przejął deweloper. Odrestaurowano kordegardę, rektyfikację, filtrację i magazyny spirytusu, między nimi postawiono nowe budynki z mieszkaniami, biurami i sklepami. W 2015 roku Google otworzył w dawnym biurowcu fabryki Campus Warsaw dla start-upów, w 2017 przeniesiony do dawnego magazynu spirytusu. Plac w środku kompleksu dostał w 2017 roku nazwę plac Konesera. 12 czerwca 2018 roku w budynku rektyfikacji otwarto Muzeum Polskiej Wódki. W jego sali kinowej, obitej miedzianą siatką na wzór wnętrza kadzi, stoi 50 foteli z Teatru Komedia, a podłogi w części sal zrobiono z beczek.

Tramwaj, który zjechał z ulicy

Kalendarium Tramwajów Warszawskich notuje otwarcie zajezdni na Pradze przy Kawęczyńskiej 1 marca 1925 roku. Tramwaje jeździły Ząbkowską już od 1919 roku, w stronę Michałowa, z pętlami przy nasypie kolejowym na Radzymińskiej i przy Kawęczyńskiej obok bazyliki Najświętszego Serca Jezusowego. Linię zlikwidowano w 1968 roku, zostawiając jeden tor do wyjazdów z zajezdni. Ostatnie tramwaje zjechały z Ząbkowskiej w 2000 roku, gdy rozebrano torowisko na zachodnim odcinku Kawęczyńskiej. Wtedy szyny usunięto z ulicy, poza krótkim odcinkiem z oryginalnym brukiem.

1 sierpnia 1944 roku, tuż przed godziną „W”, przy zbiegu Ząbkowskiej i Targowej doszło do potyczki powstańców z patrolem Schutzpolizei; zginęło trzech powstańców. Zabudowa ulicy przetrwała wojnę lepiej niż lewy brzeg, dlatego po obu stronach stoją domy z przełomu XIX i XX wieku. W 2006 roku odcinek między Targową a Brzeską wpisano do rejestru zabytków jako założenie urbanistyczne. Od 2015 roku ulica ma festiwal „Otwarta Ząbkowska”, a od 2017 w letnie weekendy jest zamykana dla samochodów.

Dziesięć minut między tramwajami

Przystanek tramwajowy Ząbkowska stoi na Targowej. Pod numerem 50/52 zachował się zespół kamienic, w którym działa Muzeum Warszawskiej Pragi, oddział Muzeum Warszawy. Za rogiem zaczyna się Ząbkowska: kapliczki w bramach pod numerami 7 i 11, kamienica Róży Kwiatkowskiej pod 13, dalej Koneser i plac Konesera. Przy Brzeskiej, w bloku pod numerem 23/25 z replikami fasad trzech rozebranych kamieniczek, mieści się Muzeum Drukarstwa. W uskoku tego bloku rośnie stary dąb, który oszczędzono przy budowie.

Dojeżdżają tu tramwaje 3, 6, 13, 25, 26 i 28 oraz autobusy 120, 135, 138, 162, 166, 169, 170 i 338.