Konie pod Bramą Królewską, bilet za 200 miliardów marek i tramwaj na Prawobrzeże. Historia komunikacji miejskiej w Szczecinie

23 sierpnia 1879 roku z zajezdni w pruskim Stettinie wyjechały pierwsze wozy tramwaju konnego. Spółka Stettiner Straßen-Eisenbahn Gesellschaft, założona 25 marca tego roku, miała na start 16 wagonów i 80 koni. Pierwsza linia, długa na ponad 5 kilometrów, szła od okolic dzisiejszego placu Gałczyńskiego przez plac Zwycięstwa do ulicy Staszica. Szczecin przez prawie półtora wieku zmienił państwo, ludzi i nazwy ulic. Tory zostały, a tramwaj do dziś jeździ obok bram, które pamiętają króla pruskiego.

IKonie i koncesja

O koncesję na tramwaj Johannes Büsing starał się już od 1872 roku. Pierwsza zajezdnia stanęła przy dzisiejszej ulicy Piotra Skargi, a jej budynek przetrwał do naszych czasów: w 2011 roku trafił do rejestru zabytków, a w 2023 roku na bramie powstał mural o historii szczecińskiej komunikacji.

W październiku 1879 roku ruszyła druga linia i sieć urosła do 11,4 kilometra. W najlepszym okresie tramwaj konny miał 19,7 kilometra pojedynczego toru, 39 wagonów i 198 koni. Tor od początku był normalny, o szerokości 1435 milimetrów, i taki został do dziś.

IIPrąd z AEG

5 maja 1896 roku miasto podpisało umowę z firmą AEG na sieć tramwaju elektrycznego i elektrownię. Pierwszy szczeciński tramwaj elektryczny pojechał 4 lipca 1897 roku, na trasie długości 2,6 kilometra. Pod koniec 1897 roku pod drutem było już 26,6 kilometra torów. Wozy silnikowe dostarczała kolońska firma Paul Herbrand: w latach 1897 do 1900 aż 92 sztuki.

Po elektryfikacji z zajezdni przy Piotra Skargi wyprowadzono konie, a w hali wykopano kanały naprawcze. W 1898 roku powstała zajezdnia Golęcin, do dziś używana, a w kolejnych latach zajezdnia przy Niemierzyńskiej. W 1903 roku pierwsza linia przejechała przez Odrę, Mostem Długim, na prawy brzeg. Miasto rosło razem z siecią: w 1900 roku Szczecin miał około 210 tysięcy mieszkańców, a w 1912 roku tramwaj dysponował 127 wozami silnikowymi i 73 przyczepami.

Pod koniec 1914 roku sieć miała ponad 37 kilometrów i osiem linii, a tabor liczył 209 pojazdów: 127 wozów silnikowych, 52 zamknięte przyczepy i 30 letnich. Wojna i kryzys przyniosły cięcia: 1 października 1917 roku zawieszono linię 8, a na początku 1923 roku linię 2.

IIIAutobus na lotnisko

Pod koniec lat 20. sieć tramwajowa miała 50,3 kilometra, zbudowane w dwóch etapach: do 1914 roku i w latach 1925 do 1929. W 1928 roku spółka tramwajowa uruchomiła pierwszą podmiejską linię autobusową, oznaczoną literą A, z lotniska do Dąbia. W 1929 roku autobusów było dziewięć, a tramwaje jeździły na ośmiu liniach ze średnią prędkością około 16 kilometrów na godzinę. W latach międzywojennych w ruchu było od 120 do 140 wozów silnikowych i podobna liczba przyczep. Już w 1927 roku przy lotnisku w Dąbiu zbudowano pętlę tramwajową.

Autobusy szybko sięgnęły daleko. W 1930 roku najdłuższa linia w historii Szczecina, od Bramy Portowej do Ueckermünde, miała 61,5 kilometra. Pierwsza linia miejska, S, ruszyła w 1936 roku. W 1934 roku otwarto zajezdnię tramwajową Pogodno przy dzisiejszej alei Wojska Polskiego, ostatnią zbudowaną przed wojną. W 1937 roku flota liczyła 21 autobusów, a w 1939 roku trasy autobusowe miały 64 kilometry. W 1940 roku tramwaje przewiozły 58,8 miliona pasażerów. W czasie wojny autobusy jeździły już tylko na dwóch liniach, do Tanowa i Dołuj.

Naloty z lat 1943 i 1944 wyłączyły wiele tras. Ostatni dzień przedwojennego ruchu tramwajowego przypadł na 24 kwietnia 1945 roku; dwa dni później do miasta weszła Armia Czerwona. Zniszczonych było 45 procent torów, 75 procent sieci trakcyjnej i połowa wagonów.

IVMotorniczowie z Poznania

5 lipca 1945 roku miasto przejęła polska administracja. Tramwaje wróciły 12 sierpnia 1945 roku, pierwsza linia ruszyła spod Bramy Portowej. Działały wtedy tylko 2 z 6 podstacji prostownikowych, a z zajezdni sprawna była jedynie ta przy Niemierzyńskiej. W 1945 roku w Szczecinie pracowało 23 motorniczych, głównie z Poznania. Do końca roku jeździły cztery linie o łącznej długości 18 kilometrów.

Autobusy wróciły w 1947 roku linią z placu Kościuszki do Gumieniec. W 1948 roku jeździło już pięć linii: do Dąbia, Polic, Żydowiec, Stołczyna i Gumieniec, obsługiwanych przez Büssingi, GMC i Leylandy. W 1955 roku linie autobusowe zamiast liter dostały numery. W połowie lat 60. powstała pierwsza zajezdnia autobusowa, przy Klonowica, w 1978 roku druga, w Dąbiu, a w 1985 roku zajezdnia w Policach. Sieć szybko gęstniała: w 1960 roku było 10 linii autobusowych, w 1964 roku 16, w 1968 roku 22, a w 1988 roku 42. W 1976 roku Miejski Zakład Komunikacyjny stał się Wojewódzkim Przedsiębiorstwem Komunikacji Miejskiej. 12 listopada 1981 roku na trasy wyjechały pierwsze Ikarusy 280, a w 1985 roku pierwsze Jelcze M11.

Najczarniejszy dzień szczecińskiego tramwaju to 7 grudnia 1967 roku: w wypadku na ulicy Wyszaka zginęło 15 osób. 1 grudnia 1973 roku tory zniknęły z części alei Wojska Polskiego, między ówczesnym placem Lenina a placem Zwycięstwa. W 1975 roku zbudowano pętlę Gocław.

VTatry z Berlina i Swingi

W listopadzie 1996 roku wycofano ostatnie wagony typu N, a w 2006 roku ostatnie 102Na, które miały ponad 35 lat. Zastąpiły je używane tramwaje z Niemiec: od 2006 roku Tatry KT4D kupione w Berlinie, od 2008 roku Tatry T6A2D. W 1996 roku nocne linie tramwajowe zastąpiły nocne autobusy.

Zajezdnię Niemierzyn zamknięto 1 października 2004 roku. Od 2006 roku w jej halach działa Muzeum Techniki i Komunikacji, które pokazuje tramwaje, autobusy, samochody i motocykle.

1 stycznia 2009 roku przewoźnikiem tramwajowym została spółka Tramwaje Szczecińskie. 1 lutego 2011 roku na trasę wyjechał pierwszy niskopodłogowy tramwaj, Pesa Swing. We wrześniu 2012 roku po 20 latach przerwy wróciła linia 10, z Gumieniec na plac Rodła. W lipcu 2014 roku tramwajów było 217, a ich średni wiek spadł z 35 do 20 lat. Jeździły na 12 liniach, w szczycie co 12 minut, po 101 kilometrach toru, a w 2013 roku przejechały 5 790 589 wozokilometrów.

VISzybki Tramwaj na Prawobrzeże

11 kwietnia 2013 roku podpisano umowę na pierwszy etap Szczecińskiego Szybkiego Tramwaju: 3,9 kilometra nowego, wydzielonego torowiska w 24 miesiące. 29 sierpnia 2015 roku tramwaj dojechał przez lotnisko w Dąbiu na Osiedle Słoneczne, a w tym samym roku otwarto pętlę Turkusowa. W 2021 roku doszła pętla Osiedle Zawadzkiego.

Dziś komunikację organizuje Zarząd Dróg i Transportu Miejskiego. Rozkład ZDiTM z jesieni 2026 roku ma 104 linie: 14 tramwajowych, w tym 11 stałych, i 90 autobusowych, w tym pospieszne A, B i C oraz 16 nocnych o numerach od 521 do 536. Regulamin przewozu przewiduje już dla linii nocnych oznaczenia od N0 do N99, a stare numery z setki 500 dopuszcza do 31 grudnia 2030 roku. ZDiTM udostępnia rozkład i pozycje pojazdów na żywo jako otwarte dane, na licencji CC0, więc każdy może z nich zbudować aplikację.

Od 1 maja 2025 roku najtańszy bilet, 15-minutowy, kosztuje 3 zł, a godzinny 6 zł. W szczecińskim tramwaju honorowane są też bilety berlińskiego VBB na przejazd z Berlina albo z Angermünde do stacji Szczecin Główny. Sto czterdzieści siedem lat po pierwszym kursie konnego wozu tramwaj znowu łączy Szczecin z Berlinem, tyle że przez kasownik, a nie przez koncesję z pruskiej dyrekcji policji.

Bibliografia

• Stanisław Majer, „135 lat komunikacji tramwajowej w Szczecinie”, Transport Miejski i Regionalny 10/2014 (PDF)
• Mirosław Janiak, „Przepraszam, czy to kopie? Rzecz o początkach szczecińskich tramwajów elektrycznych”, Szczeciner (PDF)
• Wikipedia (en), „Trams in Szczecin”
• Wikipedia (en), „Bus transport in Szczecin”
• Pomorze Zachodnie, „Former horse streetcar depot on Piotra Skargi street”
• Wikipedia (en), „Museum of Technology and Transport”
• Forsal, „Strabag zakończył budowę Szczecińskiego Szybkiego Tramwaju”, 2015
• ZDiTM Szczecin, „GTFS”
• Uchwała nr V/92/24 Rady Miasta Szczecin (ceny biletów od 1 maja 2025)
• Zarządzenie nr 360/26 Prezydenta Miasta Szczecin (regulamin przewozu)

Sprawdzono 23.10.2026.