HistoriaNr 1październik 2026
Twierdza, tramwaj przez Wisłę i Swing imienia pułkownika. Historia komunikacji miejskiej w Toruniu
Od konnego tramwaju z 16 maja 1891 roku po linię na Jar: twierdza, wagon z puszką na monety, most wysadzony w 1939 roku i tramwaj, który w 1984 roku przestał jeździć za Wisłę.
Michał Gołąb · Warszawa, · 8 minut czytania
16 maja 1891 roku na ulice pruskiej twierdzy Thorn wyjechały tramwaje konne. Przedsiębiorstwo miało 27 koni, sześć wozów zamkniętych, siedem otwartych, dwa omnibusy i dwudziestu pracowników, w tym sześciu konduktorów i sześciu woźniców. Zajezdnia stała przy dzisiejszej Sienkiewicza i stoi tam do dziś: na froncie hali, w której codziennie obsługuje się tramwaje, wciąż widnieje data 1891. Toruń przez ponad sto trzydzieści lat zmieniał państwo, tabor i trasy. Najdłużej spierał się z Wisłą.
Twierdza i berlińska spółka
Umowę na tramwaj podpisał 16 sierpnia 1890 roku niemiecki zarząd twierdzy. Budowę i ruch powierzono berlińskiej firmie Havestadt Contag, która dwa lata wcześniej uruchomiła konny tramwaj w Bydgoszczy, i podobnie jak tam położono tor o szerokości metra. Pierwsza linia prowadziła z Bydgoskiego Przedmieścia przez Rynek Staromiejski do dworca Toruń Miasto.
Pod koniec września 1898 roku „Gazeta Toruńska” doniosła, że koleją nadwiślańską przyjechało dziewięć wozów do tramwaju elektrycznego. Każdy miał urządzenie do wrzucania pieniędzy, bo pasażerowie mieli płacić sami, bez konduktora. 1 lutego 1899 roku na tej samej trasie co konie pojechał pierwszy toruński tramwaj elektryczny.
21 grudnia 1901 roku koncesję przejęły miejskie zakłady elektryczne. Pod koniec 1902 roku powstała druga linia, na Mokre, a kilka lat później na Bydgoskim Przedmieściu pętla obwodowa ulicami Sienkiewicza, Mickiewicza, Reja i Bydgoską. 23 października 1907 roku ruszyła trzecia linia, z Ratusza na Chełmińskie Przedmieście. W 1908 roku miasto miało 15 wozów silnikowych i trzy przyczepne, a w latach 1914 i 1915 zajezdnia przy Sienkiewicza dostała cztery kanały do napraw i tor postojowy na trzydzieści wozów. Wojna zatrzymała rozbudowę, ale jeszcze 23 czerwca 1917 roku linię na Mokre przedłużono do dworca Toruń Wschodni.
Pułkownik od strony Inowrocławia
18 stycznia 1920 roku z Torunia wycofały się wojska niemieckie, a kilka godzin później weszły polskie. Od strony Inowrocławia nadciągnęła Dywizja Pomorska pułkownika Stanisława Skrzyńskiego. Polski Toruń zaczynał z wyeksploatowanym taborem: w 1921 roku komunikację wstrzymano na trzy miesiące, bo wozy były w fatalnym stanie.
16 listopada 1924 roku po mieście pojechały pierwsze autobusy: cztery Fordy, z dworca Toruń Miasto do dworca Toruń Przedmieście, dzisiejszego Głównego, na drugim brzegu Wisły. Rok później dojeżdżały do Podgórza i na Jakubskie Przedmieście, ale po kilkunastu miesiącach linię zawieszono, bo się nie opłacała. Wiosną 1927 roku na Chopina położono pierwszy dwutorowy odcinek. Tramwaje dostawały w tym czasie nowe wozy: w 1926 roku cztery od Siemens-Schuckert z Hamburga, w 1929 roku dwa z Fabryki Wagonów Zieleniewskiego w Sanoku, a w 1935 roku dwa z Fabryki Wagonów w Gdańsku, z silnikami z poznańskiej Miejskiej Kolei Elektrycznej. W 1935 roku miasto miało 19 wagonów silnikowych i 18 przyczepnych.
Przystanki też się zmieniały. W 1934 roku pasażer czekał na ławce z daszkiem, w 1935 roku w wagonie tramwajowym ustawionym jako poczekalnia, a w 1936 roku pod „przystankiem kryształowym”.
Przez Wisłę
W połowie lipca 1933 roku zaczęto kłaść tory do budowanego mostu drogowego. 11 listopada 1934 roku most przez Wisłę oficjalnie otwarto. W tym samym roku linia numer 4 pojechała nim z placu Bankowego do dworca Toruń Przedmieście, na lewy brzeg. W marcu 1935 roku tramwaj dotarł na Jakubskie Przedmieście, a 24 września 1936 roku po raz pierwszy przejechał pod Łukiem Cezara. Na koniec pierwszego kwartału 1939 roku Toruń miał 19,5 kilometra torów.
We wrześniu 1939 roku most wysadzono i linia za Wisłę przestała istnieć. Niemcy postawili most drewniany, ale tramwaju przez niego nie puścili: na drugi brzeg jeździły autobusy, aż do 1950 roku. W 1940 roku okupant kupił dziewięć autobusów Gräf & Stift i jedenaście przyczep. Paliwem była najpierw benzyna, potem ropa, gaz świetlny i w końcu drewno. Do tramwajów Niemcy sprowadzili sześć wozów silnikowych z holenderskiej Hagi.
Pod koniec wojny ruch stanął. Tramwaje wróciły 1 maja 1945 roku, a pierwszy powojenny autobus 9 lutego 1946 roku, do Dworca Głównego. 1 sierpnia 1946 roku ruszył drugi, nocny, a 4 listopada trzeci, z placu Rapackiego do Podgórza. 1 października 1950 roku, po odbudowie mostu, tramwaj znowu pojechał na lewy brzeg, do dworca Toruń Główny.
Autobusy odbudowywano z tego, co dało się kupić. W 1952 roku przyjechał pierwszy nowy, węgierski Ikarus 30, rok później Magirusy i Mavagi z Katowic, które długo nie pojeździły, a od 1955 roku polskie Stary 52. Pod koniec 1958 roku czternaście autobusów obsługiwało trzy linie: 10 z placu Rapackiego na Glinki, 11 z Grudziądzkiej do Czerniewic i 12 z placu Rapackiego na Rudak.
Rynek bez szyn
W 1955 roku tramwaj zniknął z Rynku Staromiejskiego, a w 1970 roku, po budowie małej obwodnicy staromiejskiej, linia 1 przestała jeździć przez Śródmieście. Torowiska szły za fabrykami: w 1972 roku do Merinotexu, w 1974 roku do Elany, razem z pierwszymi przegubowymi wagonami 803N. W 1980 roku przyjechały Konstale 805Na, które jeżdżą po Toruniu do dziś. 16 lipca 1991 roku zawieszono ostatnią jednotorową linię do Dworca Północnego, przez Chełmińskie Przedmieście.
We wrześniu 1976 roku oddano zajezdnię autobusową przy Legionów, z której MZK korzysta do dziś, a w 1977 roku autobusy woziły już ponad połowę pasażerów. W 1978 roku przyszły pierwsze Jelcze PR110, a od 1984 roku po mieście jeździły już tylko one. W 1993 roku MZK kupiło dwa małe Autosany do osiedla Brzezina, a od 1997 roku zaczęło modernizować tramwaje we własnych warsztatach: do 2014 roku przebudowano tam osiemnaście 805Na, z monitoringiem i automatami biletowymi.
Swingi z imionami
24 czerwca 2014 roku tramwaj dojechał na Bielany, do miasteczka uniwersyteckiego, a w tym samym roku przyjechał pierwszy niskopodłogowy wóz z bydgoskiej Pesy. W latach 2014 i 2015 miasto kupiło ich siedemnaście. W 2015 roku przyjechał pierwszy hybrydowy Solaris, a w 2018 roku MZK zrobiło największy zakup w swojej historii: 21 Solarisów i 14 hybrydowych MAN-ów. W lutym 2021 roku przy alei Jana Pawła II otwarto węzeł przesiadkowy między autobusami a tramwajami.
18 stycznia 2020 roku, w setną rocznicę powrotu Torunia do Polski, siedem Swingów dostało imiona ludzi zaangażowanych w polskie sprawy pod zaborem i w przejmowanie miasta od Niemców: generała Józefa Hallera, pułkownika Stanisława Skrzyńskiego, Heleny Piskorskiej, Ottona Steinborna, Stefana Łaszewskiego, Władysława Szumana i Heleny Steinbornowej. Jeden z toruńskich tramwajów nosi więc nazwisko dowódcy, który sto lat wcześniej wprowadził do miasta polskie oddziały. W 2022 roku imiona dostały kolejne Swingi; wśród patronów są Mikołaj Kopernik, generał Elżbieta Zawacka, Grzegorz Ciechowski i Tony Halik.
W 2022 roku na toruńskie ulice wyjechało sześć pierwszych autobusów elektrycznych, a 11 czerwca stare i nowe autobusy przejechały przez miasto w paradzie „Jelczem pod prąd”. W 2023 roku dojechały cztery kolejne elektryczne, w maju 2025 roku MZK podpisało umowę z Solarisem na kolejne, a w czerwcu 2026 roku do floty weszło ich naraz czterdzieści. 25 sierpnia 2023 roku otwarto linię na osiedle Jar: ponad 6,3 kilometra torowiska i 24 nowe przystanki, z czego 14 zielonych. Tramwaj wrócił na Chełmińskie Przedmieście 116 lat po pierwszym kursie i 32 lata po ostatnim.
Toruńskie autobusy zatrzymują się w dzień powszedni na przystankach około 39 tysięcy razy. Po torach jeżdżą 22 niskopodłogowe Pesy i Konstale 805Na, z których 18 przeszło modernizację we własnych warsztatach, a do tego wagon turystyczny z 1960 roku, odnowiony w 1993 roku przez pracowników zakładu. W sezonie wiosenno-letnim jeździ on po linii 1 i można go wynająć na wycieczkę. W 2021 roku, na 130-lecie komunikacji, w Bibliotece Pedagogicznej pokazano kolekcję biletów Marcina Żyndy, z najstarszym sprzed ponad stu lat. Na tych kartonikach widać całą drogę od konduktora, przez kolejne typy kasowników, po biletomaty. Zajezdnia przy Sienkiewicza obsługuje tramwaje w tym samym miejscu, w którym w 1891 roku stały konie berlińskiej spółki.
Bibliografia
- MZK Toruń, „Historia”
- torun.pl, „Toruńska komunikacja miejska ma już 134 lata!”, 2025
- torun.pl, „Święto wszystkich tramwajarzy”
- torun.pl, „Tramwajowy konkurs fotograficzny”, 2019
- torun.pl, „Tramwaje twórców niepodległości”, 2020
- Jan Wojcieszak, „Komunikacja tramwajowa w Polsce”, Systemy Transportowe 9/2003 (PDF)
- dzieje.pl (PAP), „Uroczystość z okazji 97. rocznicy powrotu Torunia do Polski”, 2017
- dzieje.pl (PAP), „Prezydent: wspominanie wydarzeń sprzed 100 lat jest wielką lekcją miłości ojczyzny”, 2020
- Super Express Toruń, „Toruń zatopił legendarny tramwaj!”, 2022
- torun.pl, „130 lat komunikacji miejskiej w Toruniu 1891-2021”
- Solaris Bus & Coach, „MZK Toruń expands its fleet with 40 electric Solaris buses”, 2026
- Railway Gazette, „Toruń tramway extension opens”, 2023
Sprawdzono 18.10.2026.