Kanar. Historia słowa, które zaczęło się od żółtego paska na czapce

Chłodna, rok 1932. Na zdjęciu Henryka Poddębskiego ulicą jedzie tramwaj linii 5. Czego na fotografii nie widać: w środku konduktor z torbą na ramieniu i cęgami w ręce, a czasem drugi człowiek w mundurze, który biletów nie sprzedaje, tylko je ogląda. Na jego czapce, nad daszkiem, wąski pasek w kolorze widocznym z końca wagonu. Kanarkowa żółć. Ktoś mruczy pod nosem jedno słowo i to słowo przetrwa tramwaj, konduktora i czapkę.

Słownik PWN kwalifikuje je jako pogardliwe. W tramwaju bywa też czułe, a rozumie je cała Polska. Skąd ta żółć, co ma do tego omnibus z XIX wieku i dlaczego Rosjanin jedzie bez biletu zającem, a Niemiec na czarno?

IŻółty pasek na czapce

Najprostsze wyjaśnienie jest zarazem najlepiej udokumentowane. Prof. Mirosław Bańko, pytany o to w Poradni Językowej PWN w 2005 roku, odpowiedział krótko: nazwa wzięła się „od kanarkowego koloru otoków na czapkach dawnych kontrolerów”. To samo podaje Narodowe Centrum Kultury w serii „Ojczysty. Dodaj do ulubionych”: przedwojenni kontrolerzy nosili czapki z żółtym otokiem, pasażerowie mówili na nich kanarki, a z czasem zgrubili to do kanarów.

Otok to pasek materiału obiegający czapkę nad daszkiem. W mundurach dwudziestolecia kolor otoku mówił, kim jest człowiek, który go nosi. Pasażer w zatłoczonym wagonie nie czytał naszywek ani legitymacji. Widział żółty pasek i wiedział, że zaraz usłyszy: „Bilety do kontroli”.

Z ptaka został kontrolerowi tylko kolor. Kanarkowa sukienka, kanarkowy samochód: w polszczyźnie kanarek od dawna znaczy tyle co jaskrawożółty. Nazwa barwy przeszła na pasek materiału, a z paska na człowieka. Językoznawcy nazywają to metonimią.

Słownik języka polskiego PWN ma dwa osobne hasła: „kanar” jako roślinę, której nasiona sypie się ptakom, i „kanar” jako „pogard. kontroler biletów w miejskich środkach komunikacji”. Obok stoją „kanarek” (lekceważąco) i „kanarzyca” (o kontrolerce). Sam ptak nazywa się od Wysp Kanaryjskich, skąd przywieziono go do Europy.

IIZanim przyszli kontrolerzy, był żółty omnibus

Słowo ma też starszą, warszawską warstwę. Bronisław Wieczorkiewicz w „Słowniku gwary warszawskiej XIX wieku” (1966) zanotował, że kanarkiem nazywano w mieście także „dawny omnibus miejski kursujący z placu św. Aleksandra na plac Krasińskich, pomalowany na żółto”. Plac św. Aleksandra to dzisiejszy plac Trzech Krzyży. Żółty wóz jeździł więc Nowym Światem i Krakowskim Przedmieściem, a warszawiacy ochrzcili go tak, jak kilkadziesiąt lat później ochrzczą kontrolerów. Ten sam słownik, dodaje Bańko, notuje „kanarka” również jako telegrafistę, i z przykładu wynika, że znów chodziło o kolor munduru.

Omnibusy konne były pierwszą komunikacją zbiorową Warszawy. Historycy komunikacji datują pierwsze z nich na lata dwudzieste XIX wieku, a regularną linię miejską na rok 1844, gdy między pałacem Mostowskich a Dworcem Wiedeńskim ruszyła „sztajnkellerka”, od nazwiska przemysłowca Piotra Steinkellera. W 1881 roku w mieście działało siedem linii omnibusowych; najruchliwsza łączyła plac Krasińskich z placem św. Aleksandra. To trasa kanarka z Wieczorkiewicza.

Kolor miał swoją funkcję. Ponad połowa mieszkańców nie umiała czytać, więc pojazdy odróżniano barwą. Kiedy w 1883 roku belgijska spółka rozwinęła w Warszawie sieć tramwajów konnych, jedenaście linii nie dostało numerów, tylko kolory.

IIIKanarki w mundurach: żandarmi

Między wojnami słowo miało jeszcze jedno życie, z dala od tramwaju. Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego, przypomina Bańko, odnotowuje, że kanarkami nazywano przed II wojną światową żołnierzy żandarmerii wojskowej. Powód ten sam: barwa otoku na czapce, cytrynowa żółć.

Kanar wziął się więc z kilku miejsc naraz: z żółtego omnibusu, który jeździł po Warszawie, zanim ktokolwiek sprawdzał bilety, z otoków żandarmerii i z otoków kontrolerów. Kiedy słowo po raz pierwszy trafiło do druku w znaczeniu kontrolera, nie udało się ustalić. Słowniki i poradnie mówią zgodnie o okresie przedwojennym; z XIX wieku poświadczony jest tylko omnibus.

IVKonduktor, kontroler i torba z biletami

Zanim był kanar, był konduktor. Przez sto lat w każdym wagonie jechał człowiek, który sprzedawał bilety, otwierał i zamykał drzwi, dawał sygnał do odjazdu i pilnował porządku. Razem z motorniczym tworzył „brygadę”. Blog Tramwajów Warszawskich opisuje jego poranek: od dyżurnego kancelarii odbierał torbę z odliczoną liczbą biletów każdego rodzaju, dowód służbowy i numer. W torbie miał okładkę do ceduły biletowej z wykazem linii, ważnymi telefonami i cennikiem uszkodzeń, a z poprzedniego dnia odłożone 5 złotych na wydawanie reszty. Cęgi do kasowania biletów miały końcówki o różnych kształtach: gwiazdki, krzyżyki, owale. Po dziurce w bilecie dało się poznać, kto go skasował.

Mundur konduktor nosił od początku. Przepisy „żelaznej drogi konnej” z 1866 roku wymagały, by ubierał się „według przepisowej formy” i traktował pasażerów „grzecznie i uprzedzająco”. Kontroler był wobec konduktora tym, kim rewident wobec kasjera. Sprawdzał pasażerów, ale też to, czy konduktor nie sprzedaje tych samych biletów dwa razy. Powojenne akta gdańskiej komunikacji, opisane przez portal gdansk.pl, pełne są raportów „lotnych kontrolerów”, którzy wskakiwali do jadącego tramwaju i zaczynali meldunek od słowa „donoszę”. Najczęstszy zarzut: „malwersacje biletowe”, czyli ponowna sprzedaż biletów, przymykanie oka na jazdę na gapę, niewpisywanie sprzedaży do ceduły.

Potem przyszła okupacja. Bilety drożały (5 groszy jesienią 1939, 20 groszy w 1940, 40 groszy od maja 1942), a pasażerowie masowo płacili konduktorom bez biletu; bilety wracały do torby i szły w obieg po raz drugi. Konduktor stał wtedy po stronie pasażera: ostrzegał przed łapankami, przewoził bibułę. W 1942 roku Niemcy aresztowali 250 warszawskich konduktorów i wywieźli ich do Treblinki, a 450 zwolnili z pracy. Niemieccy kontrolerzy jeździli po Alejach Jerozolimskich „wozem widmem” z napisem „Sonderwagen”. 26 kwietnia 1944 roku oddział AK „Zośka” przeprowadził akcję przeciw jego obsłudze.

Konduktorzy zniknęli z wagonów dopiero w latach sześćdziesiątych. Kalendarium Tramwajów Warszawskich podaje dwie daty: 1 stycznia 1964 roku zaczęto montować kasowniki, 19 maja 1965 roku wprowadzono „obsługę bezkonduktorską”. Na początku konduktor zostawał tylko w ostatnim wozie składu, w pierwszym pasażerowie kasowali bilety sami. Kasownik wymyślił Polak, Józef Baranowski. W Gdańsku konduktorzy odchodzili stopniowo do 1972 roku, a w niektórych autobusach dotrwali do drugiej połowy lat siedemdziesiątych. Gdańskie kasowniki nazywano „Krak”, automaty biletowe „Krab”.

Tu zaczyna się właściwa kariera kanara. Dopóki w wagonie jechał konduktor, pasażer bez biletu nie miał się gdzie schować. Kiedy konduktora zastąpił kasownik, jedynym, kto mógł zażądać biletu, został kontroler. Z rzadkiego rewidenta stał się częścią codziennej jazdy. Można przypuszczać, że właśnie wtedy słowo znane przedwojennej Warszawie rozeszło się po całej Polsce.

VNa gapę, na czarno, zającem

Po polsku jedzie się „na gapę”. Skąd ten zwrot, do końca nie wiadomo. „Gapa” to ktoś, kto się gapi, zamiast uważać; w dawnych gwarach tak nazywano też wronę i gawrona. „Na gapę” znaczyłoby więc: po gapiowsku, jakby się nie zauważyło, że trzeba zapłacić. Słowniki frazeologiczne notują zwrot jako powszechny w XX wieku, pierwszego użycia nie wskazują.

Po niemiecku taki pasażer to „Schwarzfahrer”, a sama jazda to „schwarzfahren”, jechać na czarno. „Schwarz” oznacza w niemczyźnie to, co nielegalne: czarny rynek, pracę na czarno. Część językoznawców wywodzi jednak słowo z jidysz, od „shvarts” w znaczeniu bieda, i spór trwa. W lipcu 2021 roku przewoźnicy z Wiednia, Berlina i Monachium oraz austriackie koleje ogłosili, że wycofują je z komunikatów na rzecz „pasażera bez ważnego biletu”, bo zbyt łatwo kojarzy się z kolorem skóry. „Schwarzfahrer” to także tytuł krótkiego filmu Pepe Danquarta z 1993 roku, nagrodzonego Oscarem: czarnoskóry pasażer monachijskiego tramwaju wysłuchuje tyrady starszej pani, a gdy wchodzi kontroler, zjada jej bilet. Na gapę zostaje ta, która krzyczała.

Po rosyjsku gapowicz to „zajac”, zając. „Jechać zającem” mówi się od XIX wieku; najczęstsze wyjaśnienie: pasażer bez biletu trzęsie się jak zając i czmycha na widok kontrolera. Po czesku kontroler to „revizor”, a pasażer bez biletu „černý pasažér”, czarny pasażer, jak w niemieckim. Po francusku „resquilleur”, od czasownika oznaczającego wślizgiwanie się bez płacenia. Po angielsku bezbarwnie: „fare dodger”, ten, kto uchyla się od opłaty. Po włosku „fare il portoghese”, udawać Portugalczyka, od anegdoty o XVIII-wiecznym Rzymie, gdzie ambasada Portugalii zaprosiła rodaków na darmowe przedstawienie i pół miasta nagle okazało się Portugalczykami. Po węgiersku „bliccelni”. Węgrzy mają też najsłynniejszy film o kontrolerach: „Kontroll” Nimróda Antala z 2003 roku, czarną komedię o ekipie rewizorów budapeszteńskiego metra.

Większość tych słów opisuje pasażera. Polski „kanar” opisuje człowieka w czapce.

VIKanar w kulturze, w sądzie i w garniturze

Czy „kanar” obraża? W 2009 roku prof. Bańko zajrzał do czterech słowników: dwa określały słowo jako pogardliwe, jeden jako ironiczne, jeden nie oceniał go wcale. Jego werdykt: słowo wyraża niechęć i „niemile dotyka tak nazwaną osobę”, jest więc nieuprzejme, a nawet obraźliwe. Przypomniał też, że sądy karzą za publiczne obrażanie urzędnika na służbie i że sędziowie zaglądają czasem do słowników, by uzasadnić wyrok. Konkretnego wyroku „za kanara” profesor nie znał. Bezpieczniej mówić tak o kontrolerach między sobą, nie do nich.

Słowo trafia na kursy polskiego dla cudzoziemców, w zdaniu „Złapał mnie kanar”. Jest w tagach na forach i w serwisach społecznościowych, gdzie pasażerowie od lat wymieniają się informacjami, gdzie i o której wsiadają kontrolerzy. Młodsi dorobili mu żartobliwą, pseudogrecką wersję „kanarinios”. Sami kontrolerzy w prywatnych rozmowach mówią o sobie „kanary”, tak jak policjanci mówią o sobie „gliny”.

Żółty otok zniknął wraz z przedwojennymi mundurami. Przez dziesięciolecia kontroler był człowiekiem po cywilnemu, z legitymacją w ręce, i nigdy nie było wiadomo, który z pasażerów nim jest. Od 1 listopada 2017 roku kontrolerzy Zarządu Transportu Miejskiego w Warszawie noszą jednolity strój: grafitowe spodnie i marynarkę, białą koszulę, czarne buty, krawat u mężczyzn, apaszkę u kobiet. Czapki z otokiem dostali tylko pracownicy nadzoru ruchu, i to w kolorze czerwonym. Kontrolę biletów i opłaty dodatkowe reguluje art. 33a ustawy Prawo przewozowe z 1984 roku; kontroler ma obowiązek okazać identyfikator.

VIIDlaczego appka nosi to słowo w nazwie

Gdzie Jest Kanar nazywa się tak, jak mówią pasażerowie, a nie regulaminy. Przez sto lat to słowo należało do ludzi w wagonie: do tych, którzy szeptali je na widok żółtego otoku, i do tych, którzy po 1965 roku sami kasowali bilet i sami odpowiadali za jego brak. Jest w nim ironia i trochę tej samej miejskiej czułości, z którą warszawiacy nazwali żółty omnibus kanarkiem, a tramwaje konne ropuchami.

Appka stoi jednak po stronie biletu. Kanar w nazwie przypomina, jak żółty otok na starej fotografii, że jazda ma zasady i że ktoś ich pilnuje. Wiedzieć, gdzie jest kanar, to stara pasażerska umiejętność. Mieć skasowany bilet: starsza i tańsza.

Bibliografia

• Poradnia Językowa PWN, prof. Mirosław Bańko, hasło „kanar” (etymologia), 27.02.2005
• Poradnia Językowa PWN, prof. Mirosław Bańko, hasło „kanar” (pragmatyka), 22.09.2009
• Słownik języka polskiego PWN, hasła „kanar” i „kanarek”
• Narodowe Centrum Kultury, „Ojczysty. Dodaj do ulubionych”, ciekawostka językowa KANAR
• Bronisław Wieczorkiewicz, „Słownik gwary warszawskiej XIX wieku”, PWN, Warszawa 1966 (cytowany za Poradnią PWN)
• Blog Tramwajów Warszawskich, „Konduktorzy i konduktorki”
• Tramwaje Warszawskie, „Historia warszawskich tramwajów” (kalendarium)
• Aleksandra Polańska, „Tramwaj konny w Warszawie”, Muzeum Warszawy (PDF)
• Muzeum Warszawy, „Pieszo, tramwajem, rikszą, czyli komunikacja w Warszawie w czasie okupacji”
• dzieje.pl (PAP), „150 lat temu w Warszawie ruszył tramwaj konny”
• gdansk.pl, „Byli kiedyś konduktorzy”
• NaKolei.pl, „Stroje pracowników ZTM w Warszawie: od 1 listopada kontrolera biletów poznamy po mundurku”, 2017
• The Local, „No more Schwarzfahren: Austrian and German cities to phase out term”, 9.07.2021
• Ustawa z 15 listopada 1984 r. Prawo przewozowe (art. 33a o kontroli biletów), ISAP
• Omnibusy konne w Warszawie 1822 do 1941 (opracowanie hobbystyczne, do weryfikacji)